Cecha jako rozkład, czyli ESM w badaniach nad osobowością

Cecha jako rozkład, czyli ESM w badaniach nad osobowością

Metoda pobierania próbek doświadczenia (experience sampling method, ESM) jest wykorzystywana m.in. w psychologii osobowości. Poniżej streszczamy kilka prac Fleesona, który zapoczątkował badania osobowości jako stanu za pomocą tej metody.

Cechy osobowości to konstrukty, które pozwalają na opisanie różnic indywidualnych w zachowaniu. Weźmy na przykład ekstrawersję. Osoba o wysokim nasileniu ekstrawersji powinna chętnie uczestniczyć w pogawędkach z innymi ludźmi. Na to przynajmniej wskazuje teoria. Tymczasem okazuje się, że zachowanie człowieka jest zależne od kontekstu. Osoba, która osiąga wysokie wyniki w kwestionariuszowym pomiarze ekstrawersji w pewnych sytuacjach jest rozmowna, a w innych zupełnie nie. Czy to oznacza kłopoty dla teorii cech osobowości?

Dobra teoria powinna wyjaśniać jakieś zjawisko i pozwalać na jego przewidywanie. Teorie cech nie radzą sobie jednak dobrze z przewidywaniem pojedynczych zachowań, bo te zależą od sytuacji (Mischel, 1968). Co zatem możemy przewidywać na podstawie znajomości poziomu cechy u danej osoby?

Odpowiedź na to pytanie przynosi Fleeson (2001), który zachęca do przyglądania się codziennym zachowaniom ludzi za pomocą experience sampling method (ESM). Jeśli osobowość opisuje wzorce zachowania, to zbadajmy te wzorce i sprawdźmy, jak ludzie się nimi między sobą różnią – mówi (Fleeson, 2001, s. 1011). Fleeson przekonuje, że każdy człowiek w różnych sytuacjach może przejawiać niemal każdy poziom danej cechy osobowości, co nie oznacza, że nie różni się w tym względzie od innych. Wprowadza pojęcie rozkładu gęstości stanów (density distribution of states), twierdząc, że zachowania są w różnym stopniu nasycone konkretnymi cechami osobowości. Jednostkę charakteryzuje nie jeden poziom cechy, ale cały rozkład gęstości danej cechy przejawiany w jej codziennym zachowaniu. Każdą osobę można zatem opisać za pomocą charakterystyk stałego w czasie rozkładu gęstości stanów, czyli m.in. średniej, skośności i kurtozy. To właśnie średnia rozkładu gęstości stanów jest parametrem najlepiej przewidywanym na podstawie kwestionariuszowego pomiaru osobowości.

Aby dowiedzieć się, jaki rozkład gęstości ekstrawersji charakteryzuje daną osobę, musimy przez tydzień lub dwa, kilka razy dziennie pytać ją o to, jak bardzo była w ciągu ostatniej godziny rozmowna, pełna energii, asertywna i śmiała. Zastosowanie znajduje tu oczywiście ESM. Jeśli z odpowiedzi udzielonych przez naszą osobę badaną zbudujemy rozkład, okaże się, że wariancja wewnątrzjednostkowa jest zbliżona lub nawet wyższa od wariancji ekstrawersji mierzonej kwestionariuszowo w całej próbie. Mimo tak dużego zróżnicowania, nadal jest miejsce na różnice indywidualne, ponieważ poszczególne osoby różnią się od siebie średnią, a także skośnością i kurtozą rozkładu gęstości stanów ekstrawertywnych (Fleeson, 2001).

Zatem pomiary osobowości pozwalają nam na przewidywanie najbardziej typowych dla danej osoby zachowań. Badając osobowość jako stan, możemy potwierdzić przypuszczenie, że bardziej ekstrawertywna osoba jest rozmowna częściej od osoby o niższym poziomie ekstrawersji. Zdaniem Fleesona (2004), można więc zakończyć już dyskusję o tym, co kształtuje zachowanie – osobowość czy sytuacja. Odpowiedź na to pytanie może zadowolić zwolenników obu opcji: otóż osobowość i sytuacja. Czynniki sytuacyjne mają więcej do powiedzenia w przypadku pojedynczego zachowania, ale jeśli chcemy opisywać stałe wzorce zachowania specyficzne dla danej osoby, do głosu dochodzi osobowość (Fleeson, 2004, 2007).

Podsumowując 15 badań przeprowadzonych za pomocą ESM, Fleeson i Gallagher (2009) doszli do wniosku, że kwestionariuszowy pomiar osobowości obronił się jako pozwalający na przewidywanie codziennego zachowania. Korelacje kwestionariuszowych pomiarów Wielkiej Piątki ze średnimi odpowiadających im rozkładów gęstości stanów są zadowalające (od 0,42 do 0,56). Należy jednak pamiętać, że to, co rzeczywiście było mierzone w tych badaniach za pomocą ESM, to przejawy cech osobowości w zachowaniu. Ich pomiar był całkowicie subiektywny – tak, jak pomiar za pomocą kwestionariusza osobowości. Zamiast dokonywania globalnego opisu, badany charakteryzował siebie w określonym czasie bezpośrednio poprzedzającym pomiar (np. w ciągu ostatnich 20 min, ostatniej 1 h czy ostatnich 3 h). Zatem konfrontowano ze sobą pomiary cech osobowości i rozkłady odpowiadających im stanów. Samo zachowanie nie było przedmiotem zainteresowania.

W oparciu o konceptualizację cechy osobowości jako rozkładu gęstości stanów, Fleeson wraz z Jayawickreme (2015) zaproponowali kompleksową teorię osobowości, nazwaną Whole Trait Theory. W teorii tej podkreśla się konieczność traktowania cechy nie tylko jako opisowej, ale też wyjaśniającej. Zrozumienie zmienności zachowania jednostki w zależności od sytuacji powinno być możliwe dzięki zidentyfikowaniu społeczno-poznawczych mechanizmów odpowiedzialnych za wywoływanie stanów – przejawów osobowości w zachowaniu.

Bibliografia

  • Fleeson, W. (2001). Toward a structure- and process-integrated view of personality: Traits as density distributions of states. Journal of Personality and Social Psychology, 80, 1011–1027.
  • Fleeson, W. (2004). Moving personality beyond the person-situation debate: The challenge and the opportunity of within-person variability. Current Directions in Psychological Science, 13, 83–87.
  • Fleeson, W. (2007). Situation-based contingencies underlying trait-content manifestation in behavior.Journal of Personality, 75, 825–861.
  • Fleeson, W., Gallagher, P. (2009). The implications of Big Five standing for the distribution of trait manifestation in behavior: Fifteen experience-sampling studies and a meta-analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 97, 1097–1114.
  • Fleeson, W., Jayawickreme, E. (2015). Whole Trait Theory. Journal of Research in Personality, 56, 82–92.
  • Mischel, W. (1968). Personality and assessment. Nowy Jork: Wiley.