Kwestionariuszowy pomiar zachowania

Kwestionariuszowy pomiar zachowania – różne podejścia

Kwestionariuszowe metody pomiaru zachowania wydają się najbardziej kontrowersyjnymi. Czy rzeczywiście można je traktować jako metody pomiaru zachowania, czy też należy przyznać, że mierzą tylko wyobrażenie osoby badanej na temat własnego zachowania? Jeśli mierzą jedynie wyobrażenie, to może stosowanie ich jest pozbawione sensu?
               
Kwestionariuszowy pomiar zachowania spotyka się z ostrą krytyką i jest ona jak najbardziej uzasadniona. Taki pomiar może być jednak użyteczny i, przynajmniej w niektórych sytuacjach, warty rozważenia.
                  
Kwestionariuszowy pomiar zachowania występuje w kilku wariantach, które różnią się od siebie stopniem podatności na błędy nierozerwalnie wiązane z kwestionariuszami. Tabela 1 zestawia różne rodzaje pomiaru kwestionariuszowego i porównuje je pod względem narażenia na błędy.

Zaletą każdego rodzaju kwestionariusza jest fakt, że niezależnie od miejsca i czasu, w jakim osoba badana go wypełnia, można za jego pomocą zmierzyć równocześnie szeroką gamę zachowań, w tym zachowania rzadkie i niedostępne dla innych metod pomiaru. Pomiar za pomocą kwestionariusza może być trafny ekologicznie, jeśli odnosi się do życia osoby badanej toczonego w naturalnym środowisku, a nie sytuacji wykreowanej w laboratorium. Ponadto badanie kwestionariuszowe jest łatwe do przeprowadzenia oraz nie wymaga wysokiego nakładu finansowego.
             
Bardzo ważne jest wprowadzenie rozróżnienia na kwestionariusze pytające o rzeczywiste zachowanie oraz kwestionariusze pytające o zachowanie w hipotetycznych sytuacjach. Te drugie zupełnie zasadnie poddają w wątpliwość, czy możemy jeszcze mówić o pomiarze zachowania. Proszą bowiem badanego, aby wyobraził sobie, jak się zachowa w opisanej sytuacji. Przedmiotem pomiaru jest wyłącznie wyobrażenie osoby badanej, które może być dalekie od rzeczywistości. W przypadku kwestionariuszy retrospekcyjnych, przedmiotem badania jest rzeczywiste zachowanie, które miało miejsce w określonym przedziale czasu. Jego pomiar nie jest bezpośredni, a więc jest narażony na zniekształcenie przez badanego lub inną osobę, przez którą badany jest opisywany. Jednak przeciwstawienie go obserwacji nie jest do końca zasadne. Nawet jeżeli zachowanie jest nagrywane – co daje poczucie jego uchwycenia i utrwalenia – konieczna jest jego interpretacja, której dokonują osoby reprezentujące pewne postawy i przekonania. Interpretacja zachowania jest zawsze przefiltrowana przez jakąś osobę – czy to osobę badaną, czy obserwatora. Różnica polega na zmianie perspektywy – obserwacja przez osobę niezależną sprawia, że ocena jest bardziej, ale nie całkowicie, obiektywna.
                 
Problem, który pozostaje przy kwestionariuszu retrospekcyjnym, to ryzyko błędu wynikającego z niedoskonałej pamięci. Trudno o dokładne przypomnienie sobie swoich przeszłych zachowań, szczególnie w dużym przedziale czasu. To zadanie może ułatwić dobór odpowiedniej skali odpowiedzi. Taka skala powinna umożliwić łatwe odróżnianie zachowań podejmowanych często od tych rzadszych, nie wymagając zliczania ich dokładnej liczby. Zdaniem Goldberga (2010), nawet jeśli osoby badane nie są w stanie dokładnie określić częstości, z jaką wykonywali daną czynność, potrafią ją odróżnić od czynności wykonywanych częściej lub rzadziej. Stosowanie skali posługującej się takimi kategoriami, jak „często” i „rzadko” wiąże się jednak z ryzykiem zbyt subiektywnej oceny, co może utrudnić porównywanie odpowiedzi różnych osób. Korzystnym rozwiązaniem wydaje się skala frekwencyjna, na której badany wybiera jeden z przedziałów najlepiej odpowiadający częstości, z jaką wykonywał daną czynność w jednostce czasu (np. „raz w tygodniu”, „2–3 razy w tygodniu”). Nie wymaga ona dokładnego zliczania poszczególnych zachowań i jest skalą obiektywną.
             
Dobór skali nie rozwiązuje jednak problemu wynikającego z potrzeby aprobaty społecznej. Ryzyko błędu z niej wynikające można ograniczyć zapewniając badanemu całkowitą anonimowość oraz dobierając pozycje kwestionariuszowe jak najmniej obciążone aprobatą społeczną.
            
Biorąc pod uwagę wszystkie korzyści wynikające z badania kwestionariuszowego oraz możliwości ograniczenia ryzyka błędów pomiaru z nim związanych, można uznać kwestionariusz za użyteczne narzędzie do pomiaru zachowania. Przychodzi z pomocą wtedy, kiedy badacz jest zainteresowany pomiarem wielu różnych zachowań, wzorców w zachowaniu w większym przedziale czasu lub takich zachowań, które nie są możliwe do zaobserwowania w laboratorium czy wywnioskowania z nagrań. Dbając o dobór itemów i skali odpowiedzi, badacz może też zwiększyć obiektywizm pomiaru kwestionariuszowego.


                         

Bibliografia

  • Furr, R. M. (2009). Personality psychology as a truly behavioural science. European Journal of Personality, 23, 369–401.
  • Goldberg, L. R. (2010). Personality, demographics, and self-reported behavioral acts: The development ofAvocational Interest Scales from estimates of the amount of time spent in interest-related activities. W: C. R. Agnew, D. E. Carlston, W. G. Graziano, J. R. Kelly (red.), Then a miracle occurs: Focusing on behavior in social psychological theory and research (s. 205–226). Nowy Jork: Oxford University Press.