Procedura ESM

Jak przeprowadzić badanie ESM

 

Poniżej, krok po kroku, przedstawiamy, co należy zrobić, aby przeprowadzić badanie metodą pobierania próbek doświadczenia.

1. Sformułowanie problemu badawczego

Krok tak oczywisty, że wydawałoby się, że można go pominąć. Warto się jednak przy nim zatrzymać, aby podkreślić, że nie każdy problem badawczy będzie pasował do ESM. Metoda pobierania próbek doświadczenia ma pewną przewagę nad retrospekcyjnym pomiarem kwestionariuszowym (minimalizowanie błędu wynikającego z retrospekcji), ale nie oznacza to, że jest zawsze lepszym wyborem niż kwestionariusz. Jeżeli badacz jest zainteresowany ogólnymi charakterystykami osoby badanej lub chce mierzyć zmienne, których poziom w czasie jest względnie stały, ESM nie będzie odpowiednią metodą do przeprowadzenia badania. Wartość ESM polega na tym, że metoda ta umożliwia poznanie doświadczenia danej osoby w konkretnym momencie i kontekście sytuacyjnym. Mierzona zmienna powinna być więc zależna od sytuacji lub charakteryzować się labilnością w czasie (Hektner, Schmidt, Csikszentmihalyi, 2007). Badanie metodą pobierania próbek doświadczenia odbywa się w naturalnym otoczeniu osoby badanej, a więc w warunkach niekontrolowanych. Prowadząc badania ESM, badacz może jedynie manipulować schematem badawczym, o ile pozwala mu na to wykorzystane narzędzie pomiaru. Nie ma natomiast takiej kontroli nad warunkami badania, jaką miałby w eksperymentalnym badaniu laboratoryjnym (Nakamura, 2013).

Problemy badawcze adekwatne do ESM mogą koncentrować się na osobach lub na sytuacji (Hektner i in., 2007). Problemy dotyczące osób, to najczęściej porównania międzygrupowe, np. „Czy osoby, które dużo pracują mają inne odczucia związane z pracą niż osoby pracujące miej?” (Schmidt, Rich, Makris, 2000) lub „Czy osoby chorujące na depresję różnią się pod względem czasu poświęcanego na różne codzienne aktywności od osób bez depresji?” (Delespaul, deVries, 1992). W przypadku problemów skoncentrowanych na sytuacji, termin sytuacja może być rozumiany jako różne formy aktywności (np. praca vs. rozrywka), lokalizacja (np. lekcja języka polskiego vs. lekcja matematyki), pora dnia (np. poranek vs. wieczór) czy towarzystwo (np. przybywanie samemu vs. w towarzystwie rodziny). Przykłady problemów badawczych skoncentrowanych na sytuacji to: „W jaki sposób różne formy pracy lekcyjnej oddziałują na odczucia uczniów związane ze szkołą?” (Shernoff, Knauth, Makris, 2000) lub „Czy wyższe nasilenie ekstrawersji jako stanu wiąże się z wyższym pozytywnym afektem?” (Wilt, Noftle, Fleeson, Spain, 2012). Przykładem połączenia dwóch podejść – skoncentrowanego na osobach i na sytuacji – może być wprowadzenie stałej charakterystyki jako moderatora zależności między zmienną kontekstualną a sytuacją, np. „Czy osoby o wyższym poczuciu ogólnego osamotnienia odczuwają więcej pozytywnych emocji podczas interakcji odbieranej jako pozytywna?” (van Roekel i in., 2013).

 

2. Dobór próby

Badania metodą pobierania próbek doświadczenia były dotychczas prowadzone na tak specyficznych grupach, jak dzieci w wieku 8–12 lat z zespołem Aspergera lub autyzmem wysokofunkcjonującym (Cordier, Brown, Chen, Wilkes-Gillan, Falkmer, 2016), osoby starsze (powyżej 70. roku życia; Droit-Volet, Wearden, 2016) czy osoby chorujące na schizofrenię (Kimhy i in., 2014). Wskazuje to na dużą uniwersalność metody.

Możliwość uczestniczenia w badaniu ESM jest ograniczona niewielką liczbą kryteriów do spełnienia. Są to: umiejętność czytania i pisania (ze względu na samoopisowy charakter pomiaru) oraz umiejętność posługiwania się narzędziem pomiaru (szczególnie istotna w przypadku, gdy narzędziem tym jest urządzenie elektroniczne; Nakamura, 2013). Od strony organizacyjnej wielkość próby może być ograniczona posiadaniem przez badanego urządzenia mobilnego, jeśli narzędziem pomiaru są własne urządzenia badanych. Przeszkodą do zebrania dużej grupy badanych może być także postać formularza do badań, kiedy zawiera on zbyt osobiste pytania, lub schemat badawczy, kiedy wymaga od osoby badanej dużego zaangażowania przez dłuższy czas. Schemat należy dostosować do wybranej grupy, pamiętając o tym, że bardziej skomplikowane i obciążające procedury nie będą odpowiednie dla niektórych grup, np. grup klinicznych lub osób starszych. Schemat badawczy, zgodnie z którym badany powinien wypełniać formularz o losowych porach w ciągu dnia nie będzie się sprawdzał w przypadku osób, dla których byłoby to niemożliwe w godzinach wykonywania pracy zawodowej (np. chirurg; Hektner i in., 2007). Warto zastanowić się także nad zastosowaniem środków motywujących uczestników badania do udziału w nim (np. wynagrodzenie za udział w badaniu). Bez odpowiedniej motywacji, badany może zrezygnować z udziału przed końcem badania. Analizy pokazują, że w miarę upływu czasu badania spada motywacja do uczestnictwa w nim, a tym samym liczba wypełnianych w ciągu dnia formularzy ESM (Silvia, Kwapil, Eddington, Brown, 2013).

Sam rozmiar próby jest uzależniony od jej dostępności oraz od planowanych analiz. Dzięki temu, że ESM dostarcza wielu pomiarów od jednej osoby badanej, możliwe jest prowadzenie badań tą metodą nawet na tak nielicznych próbach, jak kilkuosobowe, co zdarza się w przypadku grup klinicznych. Liczba zebranych w ten sposób danych jest wystarczająca do przeprowadzenia prostych analiz statystycznych. Jeżeli jednak badacz planuje stosowanie bardziej zaawansowanych analiz, powinien zadbać o zebranie grupy kilkudziesięcioosobowej. Badania, w których uczestniczą liczniejsze grupy (liczące kilkuset lub przeszło tysiąc uczestników) należą do rzadkości (Hektner i in., 2006).

 

3. Wybór narzędzia pomiaru

Jako narzędzie pomiaru rozumiemy tutaj sprzęt wykorzystywany do prowadzenia badań ESM. Formą tradycyjną jest formularz papierowy, który w określonej liczbie egzemplarzy badany powinien nosić przy sobie, aby wypełnić go w wybranych momentach. Czas badania może być wyznaczany za pomocą alarmu zaprogramowanego w zegarku. Inną metodą jest telefonowanie do osób badanych i przeprowadzanie z nimi krótkich wywiadów. Badani mogą też odpowiadać na kilka pytań, wysyłając SMS lub za pomocą SMS otrzymywać link do ankiety online. Zastosowanie nadal znajdują też małe urządzenia mobilne typu PDA (personal digital assistant) z odpowiednim oprogramowaniem. Dzięki postępowi technicznemu na popularności zyskują ostatnio aplikacje na smartfony i tablety (Runyan, Steinke, 2015).

Korzyści z wyboru formularza papierowego to niewielki koszt, ograniczone ryzyko utraty danych w wyniku problemów technicznych i możliwość noszenia zegarka, wysyłającego powiadomienia na ciele badanego, co zmniejsza ryzyko pominięcia sygnału. Ograniczeniem tej metody jest brak możliwości zastosowania planów badawczych z losowaniem pytań lub losową kolejnością itemów w sesji pomiarowej. Dużą trudnością związaną ze stosowaniem metody papier-ołówek jest konieczność wprowadzenia danych z badania do pliku. Wymaga to wiele czasu, ale też niesie za sobą ryzyko popełnienia błędu podczas wprowadzania danych (Nakamura, 2013).

Rozmowy telefoniczne mogą mieć zastosowanie w przypadku badanych mających problemy z czytaniem (np. osób niedowidzących lub starszych). Przeprowadzenie badania w taki sposób wymagałoby jednak zaangażowania wielu osób prowadzących rozmowy oraz tworzących na ich podstawie bazę danych.

Prowadzenie badań ESM za pomocą urządzeń elektronicznych daje możliwość stosowania planów z losowaniem pytań do poszczególnych sesji pomiarowych oraz z wyświetlaniem itemów w losowej kolejności. Dużym ułatwieniem dla badacza jest automatyczne tworzenie się pliku z danymi, które są zapisywane na urządzeniu (PDA) lub wysyłane na serwer (SMS, aplikacje mobilne). W przypadku aplikacji mobilnych dodatkowym atutem jest możliwość wykorzystania w badaniu innych funkcjonalności urządzenia (np. GPS, akcelerometr czy kamera). Wadą takiego rozwiązania może być wysoki koszt (jeśli badacz rozdaje uczestnikom urządzenia do badania lub jeżeli zleca napisanie aplikacji mobilnej specjalnie na jego potrzeby). Utrudnieniem w zbieraniu danych mogą być problemy techniczne. Niekiedy konieczne może być przeszkolenie badanych przed rozpoczęciem udziału w badaniu.

 

4. Wybór schematu badania

Kiedy wiemy już, co chcemy badać, kogo chcemy badać i jakie narzędzie do tego wykorzystać, pozostaje nam podjęcie decyzji o tym, jak często i w jakich momentach osoba badana ma wypełniać przygotowany przez nas formularz. Mamy do wyboru trzy standardowe strategie.

Pierwsza z nich to signal-contingent sampling. Polega ona na wysyłaniu osobie badanej powiadomienia w postaci sygnału dźwiękowego lub wibracji o losowych porach w ciągu dnia (Hektner i in., 2007). Osoba badana powinna wypełnić formularz za każdym razem, kiedy otrzyma powiadomienie. Jeżeli posługujemy się formularzem papierowym, powiadomienie może być wysyłane przez zegarek. Jeżeli badanie jest prowadzone za pomocą mobilnego urządzenia elektronicznego, za wysyłanie powiadomień odpowiada to urządzenie. Z reguły można w nim ustawić czas, przez który formularz jest dostępny dla osoby badanej od momentu wysłania powiadomienia. Signal-contingent sampling to najbardziej typowa i najpopularniejsza strategia stosowana w badaniach ESM. Daje badaczowi duże możliwości dostosowania harmonogramu powiadomień do potrzeb badania i badanej grupy. Jeżeli w badaniu uczestniczą uczniowie, a przedmiotem zainteresowania badacza jest zachowanie uczniów podczas lekcji, można ograniczyć wysyłanie powiadomień do przedziału czasu, który badani spędzają na lekcjach. Jeżeli badaczowi zależy na tym, aby pomiary były dokonywane w dłuższym odstępie czasu, może ustawić powiadomienia tak, by minimalny odstęp między nimi wynosił np. 120 min. Zazwyczaj badacz ma możliwość zastosowania w jednym badaniu kilku różnych schematów wysyłania powiadomień. Może np. ustawić inne przedziały godzinowe w środku tygodnia, a inne w weekend.

Druga strategia nosi nazwę interval-contingent sampling i polega na wypełnianiu formularza każdego dnia o określonych godzinach lub w określonych przedziałach czasu (Hektner i in., 2007), np. zawsze między 10:00 a 12:00, między 14:00 a 16:00, między 18:00 a 20:00 oraz między 22:00 a 24:00. Również w tym przypadku możliwe jest ustawienie powiadomień, które w przeciwieństwie do poprzedniej strategii, pojawiałyby się zawsze o określonych, a nie losowych, porach. Taki regularny schemat może być ułatwieniem dla osób badanych. Należy jednak pamiętać, że przy jego zastosowaniu badacz może natrafiać za każdym razem na te same sytuacje, jeśli osoba badana prowadzi bardzo usystematyzowany tryb życia.

Trzecia strategia to event-contingent sampling, zgodnie z którą zadaniem osoby badanej jest wypełnianie formularza zawsze wtedy, kiedy spełniony jest określony warunek, np. zawsze, gdy jest ona w trakcie interakcji społecznej lub zawsze po zapaleniu papierosa. Strategia ta jest odpowiednia do badań, w których przedmiotem zainteresowania jest konkretne zachowanie występujące stosunkowo rzadko w ciągu dnia – w związku z czym mogłoby być trudno uchwycić je stosując którąś z opisanych wyżej strategii. W przypadku event-contingent sampling warto posłużyć się powiadomieniami w celu przypominania badanym o tym, że biorą udział w badaniu, aby nie zapominali o wypełnianiu formularza w określonych sytuacjach (Hektner i in., 2007).

Stosując signal-contingent sampling lub interval-contingent sampling, badacz musi zdecydować, jak często w ciągu dnia osoba badana powinna wypełniać formularz. Zazwyczaj w badaniach ESM dokonuje się 4–10 pomiarów dziennie przez 1–2 tygodnie. Zdarzają się również krótsze (np. trzydniowe) lub dłuższe badania (nawet kilkumiesięczne). Zawsze należy mieć na uwadze potencjalne obciążenie osoby badanej. Typowy formularz w badaniach ESM jest na tyle krótki, że jego wypełnienie trwa od około 30 s do mniej niż 2 min. Jeżeli wypełnienie formularza trwa dłużej niż 2 min, nie powinno się wprowadzać więcej niż 10 pomiarów na dobę. W formularzu mogą występować zarówno otwarte, jak i zamknięte pytania (Conner, Feldman Barrett, Tugade, Tennen, 2007). Pytania otwarte mogą dotyczyć aktywności podejmowanej przez badanego tuż przed wypełnieniem formularza. Pytania zamknięte mogą dotyczyć np. stanu emocjonalnego, poziomu stresu, dobrostanu, doświadczeń związanych z pracą/szkołą czy odczuwanych objawów związanych z chorobą (Nakamura, 2013).

  


Bibliografia

  • Conner, T. S., Feldman Barrett, L., Tugade, M. M., Tennen, H. (2007). Idiographic personality: The theory and practice of experience sampling. W: R. W. Robins, R. Ch. Fraley, R. F. Krueger (red.),Handbook of research methods in personality psychology (s. 79–96). Nowy Jork: The Guilford Press.
  • Cordier, R., Brown, N., Chen, Y.-W., Wilkes-Gillan, S., Falkmer, T. (2016). Piloting the use of experience sampling method to investigate the everyday social experiences of children with Asperger syndrome/high functioning autism. Developmental Neurorehabilitation, 19, 103–110.
  • Delespaul, P. A. E. G., deVries, M. W. (1992). The daily life of ambulatory chronuc mental patients. W: M. W. deVries (red.), The experience of psychopathology: Investigating mental disorders in their natural settings (s. 110–122). Nowy Jork: Cambridge.
  • Droit-Volet, S., Wearden, J. (2016). Passage of time judgments are not duration judgments: Evidence from a study using experience sampling methodology. Frontiers in Psychology, 7, 1–7.
  • Hektner, J. M., Schmidt, J. A., Csikszentmihalyi, M. (2007). Experience sampling method: Measuring the quality of everyday life. Thousand Oaks: Sage.
  • Kimhy, D., Vakhrusheva, J., Khan, S., Chang, R. W., Hansen, M. C., Ballon, J. S., […] Gross, J. J. (2014). Emotional granularity and social functioning in individuals with schizophrenia: An experience sampling study. Journal of Psychiatric Research, 53, 141–148.
  • Nakamura, J. (2013, sierpień). Introduction to experience sampling methods [Materiały dla uczestników warsztatów]. Pobrane z: http://www.cgu.edu/PDFFiles/sbos/2013%20Nakamura-ESM%20HANDOUT.pdf
  • Runyan, J. D., Steinke, E. G. (2015). Virtues, ecological momentary assessment/intervention and smartphone technology. Frontiers in Psychology, 6, 1–24.
  • Schmidt, J. A., Rich, G., Makris, E. (2000). Images of work and play.  W: M. Csikszentmihalyi, B. Schneider (red.), Becoming adult: How adolescents prepare for the world of work (s. 67–94). Nowy Jork: Basic Books.
  • Shernoff , D. J., Knauth, S., Makris, E. (2000). The quality of classroom experiences. W: M. Csikszentmihalyi, B. Schneider (red.), Becoming adult: How teenagers prepare for the world of work(s. 141–164). Nowy Jork: Basic Books.
  • Silvia, P. J., Kwapil, T. R., Eddington, K. M., Brown, L. H. (2013). Missed beeps and missing data: Dispositional and situational predictors of nonresponse in experience sampling research. Social Science Computer Review, 31, 471–481.
  • van Roekel, E., Goossens, L., Verhagen, M., Wouters, S., Engels, R. C. M. E., Scholte, R. H. J. (2013). Loneliness, affect, and adolescents’ appraisals of company: An experience sampling method study. Journal of Research on Adolescence, 24, 350–363. 
  • Wilt, J., Noftle, E. E., Fleeson, W., Spain, J. S. (2012). The dynamic role of personality states in mediating the relationship between Extraversion and positive affect. Journal of Personality, 80, 1205–1236.